Wide Angle: een voortdurende spanning tussen tijdloosheid en een documentair nu

Deze abrupte sprong in de tijd verwijst vrij direct naar de fysieke en mentale kortsluiting die de personages beleven, maar is eveneens een aanzet om de verschillende tijdslagen te verkennen waarin de film hen inbedt. Aan de 94 minuten van Mariinka ging – zo vertellen enkele regels tekst nog voor de eerste beelden – een proces van tien jaar lang filmen vooraf. Pieter-Jan De Pue richtte vanaf 2016 zijn 16mm-camera op jongeren die opgroeiden in de Oost-Oekraïense stad Mariinka. Daar leverden Oekraïense soldaten strijd met door Rusland aangestuurde separatisten, tot de stad bij de grootschalige Russische invasie in 2022 vrijwel integraal werd vernietigd.

Zonder het tijdsverloop zelf te fetisjeren, ontwikkelt de documentaire zich tot een amalgaam van tegenstellingen en raakpunten over die lange draaiperiode. Ondersteund door flashbacks, maar wel min of meer chronologisch, vertelt Mariinka de wederwaardigheden van vier broers: Mark en Ruslan vechten elk aan een andere kant van de frontlinie. Maksim is aan een rolstoel gekluisterd en komt nauwelijks in beeld, en de vierde, jongere broer Daniil werd heel jong geadopteerd door een Amerikaans koppel en groeit bij hen op als Samuel, een oceaan verwijderd van de frontlijn, maar met een groeiende belangstelling voor zijn broers en de situatie in zijn thuisland. Deze constellatie vormde aanvankelijk de kern van De Pue’s filmproject, tot de aandacht in de loop der tijd deels verschoof naar frontlijnsmokkelaar Angela en paramedicus Natasha, met die laatste als verteller en voornaamste actor in de geënsceneerde intermezzo’s.

Waar een meer op feitelijke verklaringen gerichte aanpak de redenen waarom de ene broer aan Russische zijde vecht en de andere aan Oekraïense zou uitspitten, ligt de interesse van Mariinka elders. Hun splitsing krijgt de allure van een mythisch geladen broederstrijd, niet zozeer omdat de broers een heroïsch gevecht leveren – de aanspraak op heldendom wordt bijvoorbeeld onderuitgehaald door harde beelden van verhakkelde mensen en dieren – maar omdat de film hun levens verbindt aan generaties overstijgende verhalen die hun alledaagse besognes inkapselen. En dat terwijl die besognes – zoals we weten – heftig zijn, in een verscheurde familie in een verscheurde stad in een verscheurd land.

Aan de weerzinwekkende oorlogstaferelen die ons al jarenlang bereiken, voegt Mariinka een voortdurende spanning toe tussen tijdloosheid en een documentair nu. Tussen het tasten naar een mythische kennis en langdurige schoonheid en de directe observatie van geweld – zoals eerder in The Land of the Enlightened (in Afghanistan) en de korte documentaire Girls and Honey (eveneens gefilmd aan het Oekraïense front). Die spanning uit zich evenveel in wat de film wél doet als in wat hij níét doet. Zo zorgt de keuze om in 16 mm te filmen tegelijk voor een esthetiserende afstandelijkheid tegenover de gruwel en voor een bijna tastbare link met diezelfde gruwel. De Pue verheerlijkt landschappen en gezichten als landschappen van emoties, terwijl zijn camera met fysieke filmrolletjes onvermijdelijk ook verbonden is aan de steeds voortrazende verwoesting. Van die horror kijkt Mariinka niet weg, maar de film weigert wel verslag uit te brengen van de oorlog, als was die een tragisch sportevenement met verschuivende frontlinies en vermeende tactieken, met tegenstanders die na enkele desastreuze confrontaties uit het strijdgewoel tevoorschijn komen als overwinnaars of verliezers, helden of antihelden. De aandacht gaat daarentegen naar tektonische verschuivingen, naar onderhuidse dynamieken die het conflict voeden en naar de aanhoudende oorlogswaanzin die kapotte levens helemaal verpulvert. Mariinka toont persoonlijke, transgenerationele trauma’s ingebed in langdurige ontwikkelingen en hoe nietsontziend geweld al verscheurde families finaal uit elkaar rukt. Al vermijdt de film daarbij – weliswaar op een andere manier dan hijgerige oorlogsreportages – eveneens historisch-feitelijke duiding.

Heen en weer bewegend tussen Oekraïne, de door Rusland bezette gebieden en het Mississippi waar Samuel opgroeit, suggereert De Pue de impact van nationalisme, militarisme en religieuze devotie. Meer als diep ingesleten verhalen die richting geven aan mensenlevens – ook als die richting tot uitzichtloos geweld leidt – dan als instrumenten van ‘genies van ’t kanon’ en andere masters of war. De suggestie van parallellen overheerst directe, eenvoudige antwoorden, bijvoorbeeld wanneer ratelende machinegeweren aan het Oekraïense front in de montage overgaan naar de wapens die Samuel als tiener cadeau krijgt van zijn godvruchtige adoptieouders. Mariinka lijkt een continuüm te evoceren tussen de shooter games in Samuels tienerkamer en de drones in Oekraïne, tussen de Amerikaanse wapencultuur en Samuels verlangen om zelf militair te worden, zoals zijn broers. Tot de aan Russische zijde vechtende Ruslan zijn jongere broer aanraadt weg te blijven van het leger en het oorlogsgeweld.

Veel heilzaams valt daar niet te rapen, wel kapotgeschoten overtuigingen en vernielde levens. Met Natasha als onnadrukkelijk omkaderende verteller dwarrelt er af en toe een sprankeltje hoop en creativiteit neer. (En een wat al te dik aangezette scène met ‘Lonely Day’ van System of a Down als soundtrack.) Al zijn ook haar dromen opgegaan in desillusie en moet de film het documentaire nu aan de kant schuiven om via een tijdloze esthetiek alsnog aansluiting trachten te vinden bij ooit gekoesterde verlangens. Vooralsnog zonder vaste voet in de realiteit. De blik op de toekomst ontvouwt zich hier moeizamer dan bij de speelse oorlogskinderen in The Land of the Enlightened. Deze toekomst bevindt zich buiten de tijd die Mariinka gegund was.

- Bjorn Gabriels