Wide Angle - Video-essays: Jongleren met de tijd

Creatief jongleren met de tijd is ook de Canadese filmmaker Denis Villeneuve niet vreemd. Zijn vierde langspeelfilm Incendies (2010) is een mooi voorbeeld. De centrale zoektocht van die film ontrolt niet chronologisch maar maakt byzantijnse bokkensprongen door de tijd. De vertelling pendelt virtuoos tussen verschillende periodes door royaal gebruik te maken van flashbacks (en flashbacks in flashbacks). Cruciale scènes geven niet meteen prijs welke plaats ze innemen in de chronologie van het verhaal. Toch loop je als kijker niet verloren in dat doolhof van de tijd. Villeneuve zet temporele bakens uit: terugkerende locaties die de sporen van de tijd dragen, of de veranderende kapsels van de vrouwelijke personages.

Ondertussen telt Villeneuves filmografie bijna een dozijn films en in heel wat daarvan verloopt de vertelling niet strikt lineair of is tijd ook thematisch belangrijk. Noem het gerust een signatuur, want hij verhaspelt zijn verhalen niet als gimmick maar als bewuste keuze die betekenis genereert. Dat viel ook de makers van de volgende video essays op.

Tijd maken voor verschillende perspectieven

Zes jaar na Elephant (2003) maakte ook Villeneuve een beklijvende dramatisering van een waargebeurde schietpartij op een school. Polytechnique (2009) gaat, net als de film van Gus Van Sant, opmerkelijk om met de tijd. Een cruciale passage – het begin van de gijzeling en slachtpartij – wordt twee keer getoond, telkens vanuit het standpunt van een ander personage. Niet alleen het vertelperspectief maar ook de tijdsweergave en -beleving veranderen daarbij. Kevin B. Lee zette de twee scènes naast elkaar in Tragic Timings of Denis Villeneuve. Het resultaat is een fijnmazige analyse die de subtiele manipulatie van de tijd en de affectieve impact daarvan duidelijk maakt.

In Polytechnique – Depicting violence and its aftermath legt Will Webb de nadruk op een ander aspect van de tijdslijn van die film. Villeneuve breidt zijn vertelling uit met strategisch gekozen gebeurtenissen voor en na de massamoord. Die toevoegingen, en de non-lineaire structuur van de film, halen de zelfverklaarde motivatie van de moordenaar onderuit en leggen de nadruk op de blijvende schade voor de slachtoffers.

Achteruitkijken naar de toekomst

“I used to think this was the beginning of your story. Memory is a strange thing. It doesn’t work like I thought it did. We are so bound by time, by its order.” Het zijn de openingszinnen van Arrival (2016), door het personage van Amy Adams in voice-over gedebiteerd. Ze verwijzen cryptisch naar het mysterieuze geschenk dat de buitenaardse bezoekers meebrengen voor de mensheid. Maar tegelijk luistert deze monoloog als een mission statement van Villeneuve: een bondige beginselverklaring van zijn narratieve poëtica. “I’m not so sure I believe in beginnings and endings,” zegt Amy Adams nog, en je kan je makkelijk inbeelden hoe Villeneuve instemmend knikt.

Arrival is een perfecte goocheltruc. Klassieke sciencefiction ingrediënten leiden de aandacht van de kijker strategisch af tot blijkt dat Villeneuve de hele film lang met de tijd goochelde. Chronologie is een barrière die de aliens kunnen doorbreken, een blinddoek die Amy Adams’ personage uiteindelijk aflegt. De vormelijke keuzes schragen de thematische ambitie van de film. In Cutting Across Time: Oblique Editing in Arrival gaan Gregory Brophy en Shawn Malley dieper in op de montagestrategieën die Villeneuve hanteert bij het leggen van zijn tijdspuzzel. Op slinkse manier zet hij de conventionele werking van flashbacks, flashforwards en parallelmontages op losse schroeven.

Het video essay van Brophy en Malley werd gepubliceerd in het online academisch tijdschrift [in]Transition en dat is te merken aan de cerebrale aanpak. Het contrast met Arrival: Time Is An Illusion van YouTuber CJ The X kon niet groter zijn. In een karakteristiek manische monoloog vergelijkt CJ de film van Villeneuve met het kortverhaal waarop die gebaseerd is, om uiteindelijk zelfs te belanden bij de simulation hypothesis van filosoof Nick Bostrom. Aan het begin van hun (bijzonder amusante) woordenstroom maakt CJ hetzelfde punt als Brophy en Malley. Zonder theoretische terminologie maar met make-up en een bloemenboeket.

In Hollywood maakt de tijd kringetjes

Na Arrival verlegt Denis Villeneuve zijn focus naar een andere manier waarop film – en vooral de filmindustrie – de tijd manipuleert. Met Blade Runner 2049 (2017) breit hij een vervolg aan de klassieker van Ridley Scott. Dune (2021) is een verfilming van de futuristische romancyclus van Frank Herbert en een remake van de eerdere poging die David Lynch daartoe ondernam. Ondertussen werkt Villeneuve al aan het derde deel van zijn Dune saga en is hij ook aangezocht om de volgende Bondfilm in te blikken. Vijf sequels en remakes op een rij: Villeneuve gaat gewillig aan de slag in de recyclagefabriek die Hollywood is.

Commerciële cinema lijkt vandaag wel een Ouroboros. Dezelfde verhalen worden herhaald en dezelfde personages opgevoerd. Zieltogende franchises worden krampachtig in leven gehouden middels remakes en re-imaginings, origin stories en parallelle universa. In Hollywood bijt de tijd zichzelf in de staart. Achter die aanpak zit meer dan alleen een commerciële logica, zo stelt het video essay Reproductive Futurism and the Politics of the Sequel. Kathleen Loock past reproductive futurism, een concept uit de queer theorie, toe op Blade Runner 2049. De basiskenmerken van elke sequel – repetitie en continuïteit – maken dat die films maar moeilijk ontkomen aan ideologisch conservatisme. Zo ook Villeneuves vervolgfilm, die de filosofische vragen over wat ons tot mens maakt uit het origineel verving door een heteronormatief betoog over ouderschap.

- David Verdeure