Wide Angle: Sorrentino's films maken de tongen los

Film en leven zijn bij de op 31 mei 1970 in Napels geboren Paolo Sorrentino op een innige en vooral dramatische manier met elkaar verbonden. Eerst wees niets erop dat de jonge Sorrentino in de filmwereld zou belanden. Hij studeerde economische- en handelswetenschappen aan de universiteit van Napels en liet een aanbod om bij een bank te werken links liggen. Hij begon met het schrijven van scenario’s. Om dat te begrijpen moeten we teruggaan naar 5 april 1987. Die dag kwamen de ouders van Paolo in hun buitenverblijf om door een koolstofmonoxide vergiftiging. Over die klap en de gevolgen ervan vertelt de regisseur o.a. in het tijdschrift Esquire. Voor hem was het de dag waarop de aarde stilstond. “Ik ben nog even oud als toen, de pijn die ik toen voelde, voel ik nog altijd en vormde mij tot wie ik ben, een onzeker iemand die vlug kwaad kan worden”, laat Sorrentino optekenen.

Therapie

Volgens Sorrentino in Esquire is “er een direct verband tussen de dood van mijn ouders en mijn overstap naar het schrijven van scenario’s. De tragedie was zo pijnlijk om dragen dat ik een parallelle realiteit creëerde, een fictieve wereld waarin ik kon ontsnappen en troost kon vinden. Lange tijd een niet perfecte maar draaglijke realiteit beschrijven waarvan ik misschien zelfs kon houden, was voor mij een therapie. Mijn eigen realiteit was ondraaglijk.” Aan die realiteit ontsnappen gebeurde ook toen hij de film Cinema Paradiso zag van Giuseppe Tornatore. Die beïnvloedde eveneens zijn keuze voor de wereld van de film. De traumatische gebeurtenissen uit zijn jeugd verwerkte de scenarist en regisseur in È stata la mano di Dio (The Hand of God), zijn meest persoonlijke film uit 2021.

De titel ervan is een knipoog naar het doelpunt dat Maradona voor Argentinë scoorde tijdens een wereldbekermatch tegen Engeland. Dat gebeurde met handspel dat door de scheidsrechter niet werd opgemerkt. Achteraf had Maradona het over de hand van God.

Van Sorrentino is bekend dat hij een fervent supporter is van Maradona. Wat hij op het voetbalveld tentoonspreidt is volgens hem pure kunst. Meer nog, Maradona heeft in zekere zin zijn leven gered want op de dag dat zijn ouders om het leven kwamen, mocht hij als grote fan voor het eerst naar een match van de Argentijnse sterspeler gaan kijken. Daarom ging hij niet mee naar het buitenverblijf met zijn ouders. De hand van God?

Muze

Debuteren deed Sorrentino in 2001 met L’uomo in piu (One man up) waarin hij het leven schetst van twee mannen die dezelfde naam dragen en met tien jaar verschil op dezelfde dag geboren zijn. De ene is zanger, de andere is voetballer en hun levensverhaal komt slechts op het einde samen. De film ging in première op het filmfestival van Venetië in de sectie Films of the Present. Een memorabele indruk maakte hij er niet maar de vertolking van Toni Servillo werd met lof overladen. Het werd het begin van een levenslange samenwerking. Servillo werd de muze van Sorrentino. Ze werkten perfect samen in Le consequenze dell’amore (The Consequences of Love), de tweede film van Sorrentino over een man die teruggetrokken in een hotel leeft, geregeld maffiageld overbrengt naar een bank en verliefd wordt op het barmeisje. De film kreeg lovende recensies en naast de vertolking van Servillo viel ook de mooie, sfeerrijke fotografie en het opvallend goed gebruik van de muziek op. Beoordelingen die bij latere films als een refrein zullen terugkeren. In L’amico di famiglia (The Family Friend) is de rol van een geldschieter die zich, onder de mom van een familieman, bemoeit met andermans zaken niet voor Servillo, maar voor Giacomo Rizzo.

Doorbraak

Hij kwam glansrijker dan ooit terug in Il Divo waarmee Sorrentino in 2008 internationaal doorbrak. Gestyleerd en vol bijtende, zwarte humor schetst Sorrentino een vernietigend beeld van Giulio Andreotti die zeven keer premier en 22 keer minister was in Italië, senator voor het leven werd én verdacht werd van banden met de maffia. Hij zou ook geweigerd hebben om te onderhandelen met de Rode Brigade ontvoerders van Aldo Moro, de voorzitter van de Italiaanse christendemocraten. Andreotti kwam uit de door de New York Times als operatic omschreven film naar voor als de verpersoonlijking van het kwaad. De “goddelijke” Andreotti zelf overleefde de film.

Tien jaar later waagde Sorrentino zich met Loro een tweede keer aan een filmportret over een Italiaanse eerste minister. Dit keer over Silvio Berlusconi die het van mediatycoon tot eersterangs politicus schopte. Het contrast met Il Divo is echter enorm. Uiteraard al omdat de setting helemaal anders is. Berlusconi wordt niet rechtstreeks aangevallen en we maken langs een omweg kennis met hem. Het eerste uur van de film zien we hoe iemand via feestjes en relaties met hem in contact probeert te komen. De hele film baadt in de zon en sensueel vrouwelijk schoon is er in overvloed. Sorrentino is bovendien vrij mild voor zijn hoofdpersonage dat opnieuw met verve wordt vertolkt door Toni Servillo.

Cannes

Tussen Il Divo en La Grande Bellezza draaide Paolo Sorrentino zijn eerste Engelstalige film This Must Be the Place waarin gewezen popster Sean Penn vanuit Dublin naar New York trekt en zich samen met zijn vrouw, Frances MacDormand, ontpopt tot nazi-jager. Ze trekken door de States op zoek naar de man die zijn vader vernederde in een concentratiekamp. De film zat in de competitie in Cannes en de ochtendvoorstelling werd een zelden geziene schaamtelijke afgang.

De voorstelling van La grande bellezza (The Great Beauty) verdeelde Cannes in twee kampen. Voor of tegen, een middenweg was er niet. Voor deze film ruilde Sorrentino zijn geboortestad Napels in voor Rome waar een schrijver Jep zijn 65ste verjaardag viert. Plaats van het gebeuren: een luxe appartement met zicht op het Coliseum. Jep heeft het gemaakt. Dat was veertig jaar geleden ook de bedoeling. Hij is de “King of the high life” geworden. Aan feestjes geen gebrek in deze film en aan schoonheid, het vrouwelijke en stedelijke, evenmin. Onmogelijk om bij deze film niet aan Fellini’s La Dolce Vita te denken. Sorrentino als navolger of erfgenaam van Fellini? Het irriteerde en ergerde de Fellinianen mateloos. Anderen lieten zich overweldigen door de excessieve beeldtaal, de vernietigende uithalen naar de aristocratie en de kerk, zonder daarom blind te zijn voor de veel te lange, nogal losjes aan elkaar hangende film. In 2014 kreeg Sorrentino er de Oscar voor Beste niet-Engelstalige Film voor. Hij wordt nog altijd met die film vereenzelvigd. Velen herinneren zich nog zijn dankwoord voor de Talking Heads, Martin Scorsese en Diego Maradona.

Toekomst

Naar eigen zeggen onderzoekt Paolo Sorrentino in La giovinezza (Youth) wat hem in de toekomst te wachten staat. Zijn woordvoerders daarbij zijn een Britse dirigent en diens vriend, een Amerikaanse filmregisseur, respectievelijk vertolkt door Michael Caine en Harvey Kartel. Ze brengen hun vakantie door in het Zwitsers hotel waar Thomas Mann zijn Toverberg situeerde. Beiden kijken terug op hun leven en vooral Caine heeft het allemaal al gezien en meegemaakt. Andere gasten in het hotel zijn Jane Fonda en Diego Maradona. De jeugd wordt o.a. vertegenwoordigd door miss Univers. Caine speelt een van zijn beste rollen en voor velen staat Youth in de top drie van hun Sorrentino films.

Napels

Parthenope, de eerste film van Sorrentino waarin een vrouw de hoofdrol speelt, is na The Hand of God vooral een hulde aan de stad Napels met al haar tegenstrijdige eigenschappen. De beeldschone Parthenope is een wandelend enigma, ze wordt overal begerig aangestaard. Ze wil antropologe worden en later actrice en eindigt dan toch als prof aan de universiteit. Opnieuw een film met de gebruikelijke mooie prentjes die zo uit een reclamefolder kunnen komen. Het los aan elkaar hangend verhaal mist een aandrijfturbo en enkele Felliniaans aandoende sequenties maken de film tot een doorslagje van La grande bellezza min de party’s.

President

Voor zijn jongste film La grazia (Grace) haalde Sorrentino zijn inspiratie voor de derde keer bij het Italiaanse politiek personeel. Dit keer bij de hoogste in rang, de president van Italië. Een fictieve maar toch geboetseerd naar het beeld van de wijze mannen die de jongste dertig jaren die functie hebben bekleed. Toni Servillo kruipt in de huid van president Mariano de Santis die aan de laatste zes maanden van zijn mandaat begint. Tijd dus om een balans op te maken en om nog een paar laatste beslissingen te nemen. Onder meer over het ondertekenen van een euthanasiewet en het al dan niet toekennen van gratie aan twee gevangenzittende moordenaars. "Als ik de wet niet onderteken die euthanasie toelaat ben ik een folteraar en teken ik hem wel dan ben ik een moordenaar", zegt de Santis. En hoe zal het volk reageren als ik moordenaars vrijlaat? En wat met het Vaticaan? Het komt tot een ontmoeting met de paus... Het is eenzaam aan de top van de macht en de soms fantastische beelden en kadrages maken dat tastbaar. Af en toe blijven ze ook te leeg en moet rapper Guè voor wat ritme zorgen. Sorrentino koos voor hem omdat hij de pijn voelt die achter zijn kunst steekt. Ze zijn op dat vlak lotgenoten.

In zijn films, Sorrentino draaide ook de succesrijke tv-series The Young Pope en The New Pope, is de Italiaanse regisseur een man van uitersten en tegenstellingen. Hij speelt Napels uit tegen Rome, schopt tegen de schenen van kerk en staat, hekelt hypocrisie en machtsmisbruik, heeft het over tederheid en vervalt in sentiment, zoekt wat vals en echt is en ga zo maar door. Technische vaardigheid en Toni Servillo houden hem recht. Zijn aanpak lokt gesprekken en discussies uit. Wat moet een festival meer hebben?