VAF Kinepolis ING
World soundtrack awardsWSA
Ciné-Club Flagey presenteert:  A.I. ARTIFICIAL INTELLIGENCE (2001)
Ciné-Club Flagey presenteert: A.I. ARTIFICIAL INTELLIGENCE (2001) FFGent tipt:
deel dit artikel

Elke maand stelt Patrick Duynslaegher, artistiek directeur Film Fest Gent, in Ciné-Club, Flagey een van zijn favoriete films voor. Nu donderdag staat 'A.I.' op het programma, waarmee Steven Spielberg alsnog een ongerealiseerd project van Stanley Kubrick tot een goed einde bracht.

Als we zien hoe het er in 2050 aan toegaat in de SF fantasie 'A.I.', hebben de milieuactivisten die aan de alarmbel trekken, gelijk gekregen: de poolkappen zijn gesmolten en de wereldsteden liggen er verzonken bij. In Manhattan gingen bijna alle wolkenkrabbers kopje onder, alleen de topjes van het World Trade Center steken boven het zeeoppervlak uit (een voorspelling die nog perfect klopte toen de prent in de zomer van 2001 in de Amerikaanse bioscopen kwam, maar al achterhaald was bij de post 9/11 Europese release).

Deze fusie tussen Steven Spielberg en Stanley Kubrick leverde een fascinerende hybride op, een titanengevecht tussen een sentimentele humanist en een kille misantroop.

In de wereld van 'A.I.' (voluit Artificial Intelligence) zijn de VS dankzij een strenge geboortecontrole nog altijd een rijke natie, maar is de mens beroofd van alles wat hem humaan maakt; de nauwelijks van ons te onderscheiden robots (zogeheten mecha’s) zijn de enigen op aarde die kunnen voelen, liefhebben en het goede nastreven. Terwijl de mens niets beters te doen heeft dan te vernietigen wat hij geschapen heeft.

Voor een film geschreven en geregisseerd door Steven Spielberg biedt 'A.I.' een wel bijzonder nihilistische toekomstvisie. Opgevat als een eerbetoon aan de in 1999 overleden Stanley Kubrick - die achttien jaar lang het project koesterde, gebaseerd op een kortverhaal van Brian Aldiss - en in visuele design gemodelleerd naar schetsen die Kubrick bestelde bij striptekenaar Chris Baker, wordt  A.I. voortdurend overschaduwd door het spook van de maker van '2001: A Space Odyssey'.

Het huwelijk tussen deze twee titanen - de sentimentele populist en de hooghartige misantroop - heeft in ieder geval een betoverend monster gebaard: als geheel mismaakt, maar in onderdelen eindeloos fascinerend. Een film die zwalpt tussen het sublieme (de hartverscheurende pathos van het oedipaal melodrama) en het potsierlijke (de Disney-achtige visie op buitenaards leven), een film die voortdurend dreigt te ontsporen, maar ondanks alle problemen en contradicties blijft verbazen, troosten en verontrusten.

"His love is real. But he is not": de reclameslogan vat mooi de essentie van deze fabel, zowel inzake emoties als motor van de plot. De elfjarige David, een bedrieglijk menselijk ogende kinderrobot (een perfect gecaste Haley Joel Osment) is geprogrammeerd om zijn adoptiemoeder (Frances O’Connor) eeuwig lief te hebben. Wanneer hij door zijn ouders aan de kant wordt gezet (als gevolg van intriges van de uit zijn cryogene slaap ontwaakte jaloerse echte zoon) begint hij zijn zoektocht naar de Blauwe Fee, overtuigd dat zij hem in een echt joch kan omtoveren, zodat hij de liefde van zijn verloren moeder kan terugwinnen.

Proberen uit te maken wat nu precies typisch Kubrick of typisch Spielberg is in deze futuristische versie van de Pinocchio-fabel, is een verleidelijk spelletje waar ook wij niet kunnen aan weerstaan. 

Proberen uit te maken wat nu precies typisch Kubrick of typisch Spielberg is in deze futuristische versie van de Pinocchio-fabel, is een verleidelijk spelletje waar ook wij niet kunnen aan weerstaan. Het wemelt van de thema’s die Spielberg al meer dan dertig jaar aan het verkennen is: de dreiging van een monsterachtig kwaad (dat zowel geïncarneerd kan zijn in een reuzenhaai als in allerhande nazigebroed); de zoektocht naar vermiste moeders en het leed van verstoten kinderen; de oerbehoefte aan hechte gezinsbanden (meest realistisch behandeld in 'The Sugerland Express'); de queeste naar een thuis, vaak om aan vervolging te ontsnappen (de rode draad die zelfs 'E.T.' met 'Schindler’s List' verbindt).

En natuurlijk is ook het Pinocchio-motief prominent. Dit speelde eerder al een belangrijke rol in de enige film naast 'A.I' waarvan Spielberg ook zelf het script schreef: 'Close Encounters of the Third Kind'. Daarin proberen wetenschappers met de aliens contact te krijgen door het achterstevoren spelen van When You Wish Upon a Star (het liedje uit de Disney-tekenfilmversie van Pinocchio). In 'A.I.' drukt de klassieker van Collodi zijn stempel op de belangrijkste verhalende elementen, plaatsen en personages: met William Hurts professor van Cybertronics Manufacturing die David creëerde naar het evenbeeld van zijn zoon als een verblinde Geppetto; met de reddende Teddybeer-minirobot als de Jiminy Cricket-figuur; met de door seks bezeten neonstad Rouge City als een X-rated variatie op Pleasure Island.

Wat 'A.I.' écht Kubrickiaans maakt, is de structuur van de film

Je kunt uit de grabbelton evenzovele thema’s en motieven te voorschijn toveren die aansluiten op het werk van de regisseur van 'Eyes Wide Shut', maar wat 'A.I.' écht Kubrickiaans maakt, is de structuur van de film. Kubrick splitst zijn films vaak op in hoofdstukken. Zo vallen 'Barry Lyndon' en 'Full Metal Jacket' duidelijk in twee delen uiteen; is '2001' symfonisch opgebouwd in een aantal bewegingen die ons voortdurend in een andere wereld doen tuimelen (van de oertijd naar het jaar 2001 en voorbij het oneindige).

Ook 'A.I.' heeft zo’n radicale opbouw die totaal haaks staat op alles wat Spielberg tot hiertoe maakte. Na de huiselijke scènes waarin vertrouwde intimistische situaties een akelige ondertoon krijgen, wordt het robotkind door zijn moeder achtergelaten in een woud en begint de grimmige odyssee en existentiële crisis van de jongen. David en zijn nieuwe beschermer Gigolo Joe (Jude Law), een robot die louter geprogrammeerd is om vrouwen genot te verschaffen, moeten vechten om te overleven in een chaotische wereld die robots haat. Er volgt nog een derde bedrijf, gesitueerd in een verre toekomst en gefilmd in weer een andere stijl: zwevend tussen bombastische mystiek, sentimentele hysterie en benevolente buitenaardse voorzienigheid.

Wat 'A.I.' zo intrigerend maakt, zijn minder de thematische aspecten van de Spielberg/Kubrick mix, dan wel hoe Spielberg worstelt om zijn eigen manier van filmen - die natuurlijk ook zijn manier van denken en voelen is - in de dominante Kubrickiaanse vormentaal te persen.

De conceptuele structuur waarmee Spielberg opgezadeld zit, wurgt meermaals zijn humane sprookjesachtige stijl, die niet streng, kil en afstandelijk is, maar vloeiend en naadloos narratief en afgestemd op de meest simpele en efficiënte emotionele identificatie. 'A.I.' is geregisseerd zoals je van Spielberg in betere doen verwacht (want laten we niet vergeten dat de regisseur van 'Jaws', 'Schindler’s List' en 'Saving Private Ryan' ook prullen maakte als 'Hook', 'Always' en de twee Jurassic Park-avonturen en zijn "volwassen" uitstapjes miskleunen opleverden als 'The Color Purple', 'Empire of the Sun' en 'Amistad').

'A.I.' is gemaakt met panache, een feilloos gevoel voor ritme en tempo en een geoefend oog voor het krachtige beeld dat op het netvlies gebrand blijft. Vooral de onderwatersequenties leveren duizelingwekkende beelden op: van het zwembadincident dat Davids verdrijving uit het aards paradijs veroorzaakt tot zijn wanhopige duik in een verzopen New York nadat hij ontdekt dat hij allesbehalve uniek is. De Kubrick-citaten zijn niet meer dan dat: oppervlakkige verwijzingen naar de metafysische slotscènes van '2001: A Space Odyssey', naar het labyrintmotief uit 'The Shining', naar het verbrijzelen van de mannequins in 'Killer’s Kiss'.

De overscoring van John Williams is schitterend in zijn genre, maar in essentie anti-Kubrick. 

Dat Spielberg zich de Kubrick-stijl eigen zou maken, is onzin. Je hoeft maar naar de Flesh Fair-sequenties te kijken, waarin de robots voor de ogen van een juichende menigte, gemarteld en vernietigd worden. Deze futuristische gladiatorenpret lijkt meer op 'Mad Max' dan op 'A Clockwork Orange' en is in beeld gezet met een nonchalante energie, zeker niet met de manische precisie die Kubrick kenmerkt.

De overscoring van John Williams is schitterend in zijn genre, maar in essentie anti-Kubrick. De regisseur van Barry Lyndon gebruikte bij voorkeur klassieke stukken die hij als sterke blokken in zijn film beitelt, geen alomtegenwoordige geluidswand die over hele scènes wordt uitgesmeerd. Wat ook ontbreekt is Kubricks ijzingwekkende doelgerichtheid in camerastandpunt, beeldkader, licht, decor en montage.

Kubricks cerebrale mise-en-scène die immer strenge geometrische patronen volgt, dwingt je zijn films als objecten te bekijken, zijn acteurs als pionnen in een hautain schaakspel. 

Kubricks cerebrale mise-en-scène die immer strenge geometrische patronen volgt, dwingt je zijn films als objecten te bekijken, zijn acteurs als pionnen in een hautain schaakspel. Wie naar een Spielberg-film kijkt - zelfs een serieuze Spielberg - voelt zich in een comfortabel zitje van een pretpark. Wie naar Kubrick kijkt, voelt zich veeleer zoals Malcolm McDowell tijdens de Ludovico-hersenspoeling in 'A Clockwork Orange': vastgekluisterd aan zijn stoel, de ogen wijd opengesperd, de zintuigen gericht op het door Kubrick gekozen beeld, montage-of geluidseffect. Geen seconde, geen millimeter en geen noot meer.

 

Ciné Club: 'A.I. Artificial Intelligence'. Donderdag 9 november om 19:00, Flagey, Brussel.
Meer info: www.flagey.be

Patrick Duynslaegher

Patrick Duynslaegher

Van 1972 tot 2011 was Patrick Duynslaegher filmcriticus voor Knack magazine, waar hij van 2001 tot 2011 hoofdredacteur was. Sinds 2011 is hij artistiek directeur van Film Fest Gent. Hij schreef onder meer voor Sight & Sound, the International Film Guide, Variety en Vrij Nederland. Hij is de auteur van vier boeken, een over André Delvaux’s ‘Woman in a Twilight Garden’, een verzameling reviews, een overzicht van 100 jaar cinema in reviews en een kritische studie over het werk van Martin Scorsese.
 

Online communicatie door Lavagraphics